Chập điện là gì? Nguyên nhân, cách xử lý và phòng tránh

Trong hệ thống điện dân dụng và công nghiệp, hiện tượng chập điện luôn là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến cháy nổ, thiệt hại tài sản và đe dọa tính mạng con người. Vì vậy, việc hiểu rõ chập điện là gì, nguyên nhân do đâu, cách xử lý an toàn ra sao và làm thế nào để phòng tránh là điều mà bất kỳ ai cũng nên biết. Bài viết dưới đây của Hoàng Phát sẽ giúp bạn nắm vững kiến thức nền tảng về hiện tượng nguy hiểm này.

Xem thêm: Nguyên nhân điện chập chờn và cách khắc phục nhanh chóng, đơn giản

Chập điện là gì?

Chập điện là hiện tượng xảy ra khi hai dây dẫn mang điện trái cực hoặc một dây dẫn điện tiếp xúc trực tiếp với vật liệu dẫn điện (ví dụ: vỏ kim loại, nước…) gây ra sự cố quá dòng và tạo ra tia lửa điện. Khi hiện tượng này xảy ra, điện trở tại điểm tiếp xúc giảm đột ngột, làm dòng điện tăng vọt bất thường, dẫn đến sinh nhiệt cao. Hệ quả tất yếu là làm cháy lớp vỏ cách điện, thiết bị điện bị hư hỏng, thậm chí gây ra hỏa hoạn nếu không được xử lý kịp thời.

Chập điện có thể xảy ra trong cả hệ thống điện xoay chiều (AC) lẫn điện một chiều (DC), phổ biến trong hộ gia đình, nhà xưởng, văn phòng, thậm chí cả ở những hệ thống điện được lắp đặt mới nếu không đảm bảo đúng kỹ thuật. Trong nhiều trường hợp, chập điện còn gây nhảy CB liên tục hoặc cháy toàn bộ dây dẫn, phá hỏng các thiết bị điện đang kết nối như máy lạnh, tủ lạnh, máy giặt…

Hiện nay, để giảm thiểu thiệt hại do chập điện gây ra, các hệ thống điện hiện đại thường được thiết kế tích hợp thêm tủ điện trung tâm, CB chống giật, hoặc thiết bị chuyển mạch tự động ATS. Tại các công trình lớn như nhà xưởng hay văn phòng cao tầng, những sản phẩm như tủ điện công nghiệp do Hoàng Phát cung cấp đóng vai trò quan trọng trong việc tự động ngắt nguồn, cô lập điểm chập và bảo vệ an toàn cho toàn hệ thống điện.

Dấu hiệu nhận biết chập điện sớm

Việc phát hiện sớm các dấu hiệu chập điện không chỉ giúp bạn bảo vệ hệ thống điện mà còn ngăn ngừa nguy cơ cháy nổ và thiệt hại tài sản. Dưới đây là những biểu hiện thường gặp khi có sự cố chập điện trong gia đình hoặc nhà xưởng:

• Mùi khét bất thường từ ổ cắm hoặc thiết bị điện: Nếu bạn ngửi thấy mùi khét như nhựa cháy, đó có thể là dấu hiệu dây điện bị chảy do nhiệt độ cao. Một biểu hiện rõ ràng của hiện tượng chập điện âm thầm đang diễn ra phía sau tường hoặc trong ổ điện.
• CB (cầu dao tự động) nhảy liên tục không rõ lý do: CB được thiết kế để ngắt mạch khi phát hiện dòng điện vượt ngưỡng an toàn. Nếu CB liên tục nhảy dù không có thiết bị điện nào hoạt động quá tải, khả năng cao hệ thống đang bị rò rỉ điện hoặc đã xảy ra chập.
• Thiết bị điện hoạt động chập chờn, tắt mở bất thường: Đèn bị nhấp nháy, quạt quay yếu dần rồi ngừng hẳn, hoặc thiết bị điện tử đột ngột mất nguồn… là những dấu hiệu cho thấy dòng điện đang không ổn định, nhiều khả năng do điểm chập gây ra.
• Ổ cắm, phích cắm bị nóng hoặc có tia lửa điện khi sử dụng: Khi cắm thiết bị mà bạn thấy ổ điện ấm nóng lên nhanh, thậm chí nghe tiếng “bụp” nhỏ hoặc thấy tia lửa lóe sáng, hãy lập tức kiểm tra vì có thể chập điện đang hình thành ngay tại đó.
• Điện áp tụt thất thường khi đo bằng đồng hồ: Trong các nhà xưởng hoặc khu vực có nhiều thiết bị tải lớn, bạn nên định kỳ đo điện áp bằng đồng hồ điện chuyên dụng. Sự tụt áp hoặc dao động bất thường nhiều lần là dấu hiệu chạm chập hoặc quá tải cục bộ.

Việc nắm bắt kịp thời các dấu hiệu chập điện không chỉ giúp bạn hạn chế thiệt hại về thiết bị, tài sản mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tính mạng con người. Đừng bao giờ xem nhẹ những biểu hiện nhỏ, vì đó có thể là lời cảnh báo sớm cho một sự cố nghiêm trọng.

Nguyên nhân gây ra chập điện phổ biến

Chập điện không phải là sự cố xảy ra ngẫu nhiên. Trên thực tế, đa số các vụ chập cháy đều bắt nguồn từ những sai sót trong thiết kế, lắp đặt hoặc sử dụng điện không đúng cách. Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến tình trạng chập điện mà bạn cần đặc biệt lưu ý:

Đấu nối sai kỹ thuật, dây dẫn hở hoặc rò rỉ điện

Khi các mối nối dây điện không được quấn cách điện cẩn thận, để lộ lõi đồng hoặc sử dụng băng keo kém chất lượng, chỉ cần một lực tác động nhẹ hoặc độ ẩm trong không khí cũng có thể làm hai đầu dây chạm nhau, gây phóng điện và chập cháy.

Quá tải dòng điện do sử dụng thiết bị công suất lớn

Sử dụng nhiều thiết bị như máy lạnh, bình nóng lạnh, lò vi sóng… cùng lúc trên một đường dây không phù hợp với tải trọng sẽ làm nóng dây dẫn, khiến lớp vỏ cách điện bị chảy, dẫn đến chạm mạch. Đây là nguyên nhân phổ biến gây cháy trong các gia đình và văn phòng.

Thiết bị điện xuống cấp hoặc lắp đặt sai chuẩn

Nhiều hộ gia đình và nhà xưởng vẫn sử dụng các thiết bị điện đã cũ, dây dẫn oxy hóa hoặc ổ cắm rơ lỏng, vừa giảm hiệu suất sử dụng vừa làm tăng nguy cơ chập điện. Ngoài ra, việc lắp thiết bị sai pha, sai công suất hoặc sai sơ đồ nối đất cũng là những yếu tố tiềm ẩn rủi ro.

Ảnh hưởng từ yếu tố môi trường: độ ẩm cao, chuột cắn dây điện

Trong môi trường ẩm thấp như tầng hầm, nhà kho hoặc những khu vực thiếu thông gió, hơi nước có thể xâm nhập vào hệ thống điện, làm giảm khả năng cách điện. Ngoài ra, hiện tượng chuột cắn dây điện cũng là tác nhân dẫn đến nhiều vụ chập cháy không lường trước.

Không sử dụng thiết bị bảo vệ như CB, Aptomat hoặc tủ điện trung tâm

Nhiều hệ thống điện, đặc biệt ở vùng nông thôn hoặc công trình nhỏ, vẫn chưa được lắp đặt CB chống rò, Aptomat bảo vệ quá dòng, hay tủ điện tổng, khiến khi có sự cố xảy ra thì toàn hệ thống bị ảnh hưởng, không thể tự ngắt điện đúng lúc.

Hiểu rõ nguyên nhân gây chập điện là bước đầu tiên để bạn chủ động phòng tránh sự cố, từ đó bảo vệ an toàn cho cả người và tài sản. Đa số các vụ chập cháy điện đều bắt nguồn từ những yếu tố có thể kiểm soát được nếu bạn lắp đặt đúng kỹ thuật, sử dụng thiết bị chất lượng và luôn duy trì thói quen kiểm tra định kỳ hệ thống điện.

Cách xử lý khi xảy ra chập điện

Khi sự cố chập điện xảy ra, điều quan trọng nhất là bạn phải giữ được bình tĩnh và xử lý theo đúng trình tự để đảm bảo an toàn cho bản thân, gia đình cũng như hạn chế thiệt hại đến mức thấp nhất. Dưới đây là hướng dẫn chi tiết các bước xử lý sự cố chập điện một cách an toàn và hiệu quả:

Bước 1: Ngắt cầu dao tổng hoặc aptomat ngay lập tức

Ngay khi phát hiện có hiện tượng cháy, tia lửa điện, khét mùi nhựa cháy hoặc các thiết bị điện tắt đột ngột, việc đầu tiên bạn cần làm là ngắt nguồn điện tổng của toàn bộ căn nhà hoặc khu vực đang gặp sự cố. Điều này giúp cô lập nguồn điện, ngăn sự cố lan rộng và giảm nguy cơ cháy nổ. Tuyệt đối không chạm vào thiết bị đang có hiện tượng bất thường khi nguồn điện chưa được ngắt hoàn toàn.

Bước 2: Dập lửa nếu xảy ra cháy nhỏ

Trường hợp nguồn điện chưa được ngắt, tuyệt đối không sử dụng nước để dập lửa vì có thể gây giật điện. Thay vào đó, hãy dùng cát, bao tải ướt, vải ẩm hoặc bình chữa cháy CO₂ để kiểm soát đám cháy. Nếu đã ngắt được điện, bạn có thể xử lý nhanh bằng các dụng cụ dập lửa tại chỗ. Đối với nhà xưởng, nên trang bị sẵn hệ thống bình chữa cháy tại các tủ điện, đặc biệt ở khu vực có tải lớn hoặc gần kho chứa hàng hóa dễ cháy.

Bước 3: Kiểm tra nguồn phát sinh chập điện

Sau khi khống chế được đám cháy (nếu có), hãy xác định điểm gây ra sự cố: ổ cắm, dây dẫn, thiết bị điện, hoặc khu vực nào bị cháy đen. Việc phát hiện sớm giúp bạn cô lập khu vực cần sửa chữa mà không ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống điện. Tuy nhiên, chỉ nên kiểm tra bằng mắt thường và không tự ý can thiệp khi chưa chắc chắn đã xử lý hoàn toàn nguồn điện.

Bước 4: Gọi thợ điện chuyên nghiệp hoặc đơn vị bảo trì hệ thống

Trừ khi bạn có kiến thức chuyên môn về điện, tốt nhất nên liên hệ với kỹ thuật viên có kinh nghiệm để kiểm tra toàn bộ hệ thống, từ điểm chập đến khả năng lan truyền của sự cố. Trong các nhà xưởng, văn phòng lớn hoặc khu dân cư, việc có đơn vị thi công hệ thống tủ điện chuyên nghiệp sẵn sàng hỗ trợ kiểm tra, bảo trì định kỳ sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm hơn trong vận hành.

Sự cố chập điện có thể diễn ra chỉ trong tích tắc nhưng để lại hậu quả nghiêm trọng nếu không được xử lý đúng cách và kịp thời. Vì vậy, việc nắm rõ các bước xử lý cơ bản là kỹ năng cần thiết với mỗi cá nhân, hộ gia đình hay doanh nghiệp.

Lưu ý an toàn khi sử dụng điện để phòng tránh chập điện

Phòng hơn chữa đó là nguyên tắc vàng khi nói đến an toàn điện. Dù hệ thống điện của bạn được lắp đặt bài bản đến đâu, nếu không sử dụng đúng cách thì nguy cơ chập cháy vẫn luôn hiện hữu. Dưới đây là những lưu ý thiết thực giúp bạn phòng tránh chập điện ngay từ trong sinh hoạt và vận hành hằng ngày:

• Lắp đặt hệ thống điện đúng kỹ thuật: Từ việc lựa chọn dây dẫn điện có tiết diện phù hợp, đấu nối đúng sơ đồ, cho đến việc bố trí tủ điện trung tâm, tất cả cần được thực hiện bởi đơn vị thi công chuyên nghiệp. Một hệ thống điện có thiết kế tốt từ đầu sẽ giúp tối ưu hóa công suất sử dụng, đồng thời giảm thiểu tối đa nguy cơ quá tải hoặc chập mạch.
• Không cắm nhiều thiết bị công suất lớn chung một ổ điện: Đây là lỗi phổ biến trong các gia đình hoặc văn phòng làm việc, khi ổ điện bị quá tải do phải “gánh” nhiều thiết bị cùng lúc như: lò vi sóng, nồi cơm, bếp từ, máy lạnh… Việc này khiến dây dẫn nóng lên nhanh chóng và làm hỏng lớp cách điện, dẫn đến chập cháy.
• Kiểm tra và bảo trì định kỳ hệ thống điện: Hệ thống điện sau một thời gian sử dụng sẽ có dấu hiệu xuống cấp: ổ cắm lỏng, dây điện bị giòn, CB hoạt động chập chờn… Việc bảo trì định kỳ giúp phát hiện và khắc phục sớm các điểm nguy hiểm tiềm ẩn trước khi xảy ra sự cố lớn.
• Không tự ý thay đổi hoặc đấu nối thiết bị khi chưa hiểu rõ kỹ thuật: Việc tự ý nối thêm dây điện, thay ổ cắm hay thay đổi kết cấu hệ thống điện nếu không đúng kỹ thuật có thể tạo ra điểm tiếp xúc lỏng, dẫn đến phát sinh tia lửa điện. Nếu cần thay đổi hoặc mở rộng hệ thống, hãy liên hệ thợ điện uy tín hoặc đơn vị thi công chuyên nghiệp.
• Trang bị thiết bị bảo vệ cho toàn bộ hệ thống điện: Aptomat (CB), cầu dao chống giật, thiết bị chống sét và tủ điện tích hợp hệ thống chuyển nguồn ATS là những công cụ hỗ trợ đắc lực trong việc bảo vệ hệ thống điện khỏi các sự cố bất ngờ. Việc lắp đặt các thiết bị này không chỉ đảm bảo an toàn mà còn kéo dài tuổi thọ của toàn bộ thiết bị điện trong nhà hoặc xưởng sản xuất.

Có nên tự ý xử lý chập điện tại nhà không?

Khi xảy ra hiện tượng chập điện trong gia đình, phản ứng đầu tiên của nhiều người thường là tìm cách tự khắc phục. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng nhanh gọn này lại tiềm ẩn rất nhiều rủi ro nghiêm trọng.

Việc tự ý can thiệp vào hệ thống điện mà không có kiến thức chuyên môn và dụng cụ bảo hộ cần thiết có thể khiến bạn đối mặt với nguy cơ bị điện giật, gây tổn thương nặng hoặc thậm chí mất mạng. Không những vậy, nếu xử lý sai kỹ thuật, bạn có thể làm hỏng toàn bộ hệ thống điện, khiến sự cố ban đầu trở nên phức tạp và tốn kém hơn rất nhiều.

Một trong những sai lầm phổ biến là thay thế ổ cắm hoặc đấu nối lại dây dẫn mà không xác định đúng nguyên nhân gốc rễ của sự cố. Nhiều người chỉ tập trung vào “triệu chứng bên ngoài” như vết cháy xém tại ổ điện, mà không kiểm tra được phần dây âm tường đã bị hư hỏng hay hệ thống tổng có đang quá tải hay không.

Ngoài ra, nếu can thiệp sai cách vào mạch điện đang mang dòng, việc phóng tia lửa hoặc chập cháy trở lại hoàn toàn có thể xảy ra trong tích tắc, nhất là với những ngôi nhà không có tủ điện tổng hoặc CB chống giật. Trong những trường hợp như vậy, cách tốt nhất là nhanh chóng ngắt cầu dao tổng và gọi ngay thợ điện chuyên nghiệp hoặc đội kỹ thuật uy tín để kiểm tra toàn diện hệ thống.

Hy vọng thông qua bài viết này, bạn đã nắm được khái niệm chập điện là gì, các dấu hiệu cảnh báo sớm, nguyên nhân phổ biến, cách xử lý an toàn cũng như những lưu ý quan trọng trong việc phòng tránh rủi ro. Nếu bạn đang tìm giải pháp cho hệ thống điện dân dụng, công nghiệp hoặc nhà xưởng, đừng ngần ngại liên hệ với Hoàng Phát – Đơn vị chuyên cung cấp tủ điện công nghiệp, tủ điện chuyển nguồn ATS, CB tổng và dịch vụ thi công hệ thống điện an toàn, chuyên nghiệp.